Laburreko zenbakia: 02/2026
Sarrera
Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren maiatzaren 12ko 6/2016 Legea onartzeak mugarri bat ezarri zuen Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren (EHSS) ibilbidean. Lehen aldiz, sektorea positiboki definitu zen lege-mailako arau batean, espresuki gizarte-eragile gisa aitortua eta gizarte-babeseko euskal sisteman egituratzera, indartzera eta parte hartzera bideratutako esparru espezifiko batez hornitua.
Legearen hamargarren urteurrena dela eta, martxoaren 23an, “Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren Legearen hamar urte: balantzea, ibilbidea eta esanahi partekatua” mintegia egin zen Euskadiko Artxibo Historikoan, Bilbon. Legea egiteko eta bultzatzeko prozesuan modu aktiboan parte hartu zuten sare, erakunde eta sektoreko pertsonekin hitz egiteko gune gisa planteatu zen saioa. Haren helburua izan zen hamarkada horretan arauak izan zuen esanahiari buruzko atzera begirako bat egitea: araua onartzera eraman zuen prozesua berrikustea, EHSSren aintzatespen instituzionalean eta identitatean izan zuen eragina baloratzea, haren kapitulu nagusien garapen eraginkorra aztertzea, hala nola elkarrizketa zibila, lankidetza publiko-soziala edo sustapen- eta ezagutza-tresnak, 2015etik 2025era sektoreak izan zuen bilakaera kontrastatzea Liburu Zurietatik abiatuta, eta hobetzeko edo garatzeko eremuak identifikatzea.
Testu honek ez du mintegiaren eduki osoa zehatz-mehatz jaso nahi, baina saioan sortu ziren ideia garrantzitsuenetako batzuk aurkeztu nahi ditu. Ekarpen horiek osatzeko, mintegiaren webgunean dagoen akta grafikoa kontsulta daiteke.
Mintegiaren testuingurua azaldu ondoren, Eusko Jaurlaritzako Ongizate, Gazteria eta Erronka Demografikoko sailburu Nerea Melgosak parte hartu zuen. Bere hitzaldian, sailburuak azpimarratu zuen Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren Legea ez zela sortu errealitate artifizial bat sortzeko, baizik eta errealitate bizi bat aitortzeko, lehendik ere existitzen zena, non Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialak funtsezko lekua duen herrialdearen eraikuntzan. Ildo horretan, sektoreak bakardadeak, hauskortasunak eta gizarte-premia berriak detektatzeko duen gaitasuna nabarmendu zuen, baita politika publikoei ere eragiten dieten eta gizarte-errealitate aldakorretara egokitzea eskatzen duten aukerak eta erantzunak sortzeko duen gaitasuna ere.
Nerea Melgosak, era berean, zerbitzu publikoak indartzeko eta komunitatea eta ekintza komunitarioa ongizatearen funtsezko elementu gisa indartzeko beharra azpimarratu zuen. Esparru horretan, boluntariotza gizarte-erantzunkidetasunaren funtsezko zutabe gisa kokatu zuen, eta eragileen arteko harreman-esparruak sendotzearen garrantzia azpimarratu zuen. Haren ustez, ongizatea ez da alde bakarretik eraikitzen, baizik eta erakunde publikoen, gizarte-erakundeen eta gizarte osoaren arteko lankidetzatik, elkarreraginetik eta erantzunkidetasunetik.
Azkenik, sailburuak Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren 2024ko Liburu Zuriko datuetara jo zuen, sektorearen ekarpena etikoa edo sinbolikoa ez ezik, nabaria eta neurgarria ere badela esateko. Ildo horretan, gogorarazi zuen EHSSk 45.624 langile dituela, Euskadiko BPGren % 2,4 inguru, 168.291 boluntarioren partaidetza bideratzen duela eta 4.259 erakundek osatzen dutela. Hala ere, zifretatik haratago, Nerea Melgosak azpimarratu zuen sektorearen benetako balioa horiek posible egiten dituzten pertsonengan eta gizarte justuago, solidarioago eta kohesionatuago bati egiten dioten eguneroko ekarpenean datzala.
Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren Legea eraikitzeko prozesua
Hasiera instituzionalaren ondoren, mintegiak Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren Legea egiteko prozesua berreraikitzeko mahaiari bide eman zion. Gonzalo Rodríguezek eta Pablo Gonzálezek parte hartu zuten prozesu horretan, eta une hartan Sareen Sarearen lehendakaria eta lehendakariordea ziren, Caritasen eta Gorabideren izenean, hurrenez hurren.
Haien ekarpenei esker, Legea sortu zen testuinguruan kokatu ahal izan zen, hura egitea bultzatu zuten motibazio nagusiak ezagutu ahal izan ziren, eta hobeto ulertu ahal izan zen elkarrizketa, artikulazio sektorial eta elkarrizketa instituzionalaren ibilbidea. Horrela, espazio horrek atzera begirako beste ikuspuntu bat eskaini zuen arauaren jatorriari buruz, eta ez bakarrik legegintza-ekimen baten emaitza gisa, baita Euskadiko Hirugarren Sektore Soziala bera heltzeko eta aitortzeko prozesu partekatu baten adierazpen gisa ere.
Gonzalo Rodríguezek Sareen Sarearen sorrera, Legea onartu baino bi urte lehenago, inflexio-puntu gisa kokatu zuen. Ordura arte, sektoreak esparru, kolektibo edo errealitate zehatzei lotutako sareak, erakundeak eta artikulazio-espazioak zituen, baina ez zuen tresna komunik Euskadiko Hirugarren Sektore Sozial osoaren ahots partekatua adierazteko. Sareen Sarea eratzeak bide eman zuen norabide horretan aurrera egiteko, eta indartu egin zuen sektoreak erakunde publikoekin eta eragile politikoekin hitz egiteko zuen gaitasuna. Ildo horretan, sareak funtsezko zeregina bete zuen, bai EHSSren barne-antolaketan, bai Legea egiteko prozesuan aktiboki parte hartzean.
Pablo Gonzálezek, bere aldetik, existentzia publikoaren baldintza gisa juridikoki aitortzearen garrantzia azpimarratu zuen, ideia nagusi batean laburbilduta: “juridikoki aitortuta ez dagoena, ez da existitzen”. Ikuspegi horretatik, Legea bultzatzeko arrazoi nagusietako bat izan zen EHSSri definizio juridiko argia eta aitorpen instituzional esplizitua emateko beharra. Arauak sektorea etorkizunerantz proiektatzea ahalbidetzen zuen, gizartea eraldatzeko eragile gisa aitortuz eta gizarteratzeari, eskubideak bermatzeari eta euskal ongizate-sistema eraikitzeari egindako ekarpena balioetsiz.
Legeak, gainera, premia bikoitzari erantzuten zion. Sektorearen barruan, nortasun kolektiboa indartzen eta askotariko erakundeen artean kohesioa sortzen laguntzen zuen. Kanpora begira, gizarte-politiketan eta ongizate-sisteman eragile garrantzitsu gisa betetzen zuen zereginaren aitorpen instituzional eta soziala zen. Horrekin batera, elkarrizketa zibilaren eremua sendotu zuen, 283/2012 Dekretuaren[1] bidez formalki taxutua. Era berean, arauaren bultzada administrazio publikoekiko harreman-esparruak berrikusteko eta indartzeko beharrarekin ere lotzen zen, egungo harreman ekonomikoaren eredua ez baitzen nahikoa erakundeek garatutako proiektu askoren iraunkortasuna bermatzeko.
Mahaian nabarmendu zenez, Legea egiteko prozesua luzea, bizia eta oso partekatua izan zen. Lanordu asko behar izan zituen, eta etengabeko elkarrizketa behar izan zuen sektorearen beraren, erakundeen eta legebiltzar-taldeen artean. EHSS ez zen arauaren hartzaile hutsa izan, baizik eta eragile aktiboa haren konfigurazioan, eta gogoeta, proposamenak eta praktikan metatutako ezagutza ekarri zituen. Prozesuaren elementu esanguratsuenetako bat lortutako adostasun maila handia izan zen: Legea kontrako botorik gabe onartu zen, eta horrek agerian uzten zuen sektoreak planteatutako beharren eta unean uneko lehentasun politikoen arteko konbergentzia zabala.
Prozesu horren barruan, EHSSko erakundeen definizioa izan zen denbora eta lan gehien eskatu zuen gaietako bat. Sektore barruan dauden figura juridikoen, ibilbideen, jarduera-eremuen eta antolaketa-moduen aniztasunak beharrezkoa egiten zuen definizio nahikoa zabal eta inklusibo bat eraikitzea, baina beharrezkoa ere bazen. Helburua zen erakunde bakar bat ere ez geratzea legearen eremutik kanpo bere forma juridikoagatik edo bere espezifikotasunagatik, betiere Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialeko kide izateko adostutako ezaugarriak betetzen bazituen.
Mahaian adierazi zen, halaber, Legeak ez zuela berrikuntza handirik sartu errealitate berri bat sortzeko, baizik eta, batez ere, antolatzeko, aitortzeko eta sendotzeko funtzioa bete zuela. Sektore bat asmatu baino gehiago, arauak legezko izaera eman zion lehendik zegoen errealitate bati, aspalditik garatzen ari ziren praktika batzuei, eta aldez aurreko lankidetza-, artikulazio- eta solaskidetza-ibilbide bati.
Legeari lotutako balio eta aurrerapen nagusien artean, honako hauek nabarmendu ziren: sektorerako lege-esparru sendo bat ezartzea, haren sustapena eta garapena bultzatzea, arauaren ondorengo hedapenari lotutako etorkizuneko proiekzio bat irekitzea, eta erakundeek eta gizarteak lehendik egiten zuten lana aitortzea. Esparru horretan, EHSSa sustatzeko politiken eta tresnen garapenari balioa eman zitzaion, besteak beste, Euskadiko Hirugarren Sektore Soziala Sustatzeko Estrategiari eta Hirugarren Sektore Sozialaren Euskal Behatokiari.
Hala ere, esku-hartzeen arabera, garapen edo sendotze handiagoa behar duten eremuak ere badaude. Horien artean, elkarrizketa zibila bera aipatu zen, Legeak onartu eta indartu arren, haren funtzionamenduan eta irismenean sakontzen jarraitu behar duena, bereziki Euskadiko Elkarrizketa Zibilerako Mahaiaren bidez. Era berean, lankidetza publiko-sozialaren hedapen operatiboagoan aurrera egiteko beharra adierazi zen, Legeak aitortutako esparrua tresna, praktika eta harreman egonkorrago eta eraginkorrago bihur dadin.
Legearen eraikitze-prozesuari buruzko atzera begirako horretatik abiatuta, mintegiak bigarren zati bat hartu zuen, Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialak azken hamarkadan izan duen bilakaera aztertzeko eta haren orainak eta etorkizunak bizi dituzten erronka nagusietako batzuk identifikatzeko.
Hamar urte perspektiban: Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren bilakaera eta erronkak
Mintegiaren bigarren zatian, Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren bilakaeraren eta erronken analisia egin zen, 2015, 2020 eta 2024an argitaratutako hiru Liburu Zurietan jasotako informazioan oinarrituta. Helburua serie historiko hori alderatzea izan zen, sektorearen azken aldiko ibilbidean izandako eraldaketa, jarraitutasun eta sakoneko joerak identifikatzeko.
Ariketa horri esker, ikusi ahal izan da EHSSk, azken hamarkadan, nortasun partekatua eraikitzeko eta barne-egituraketan oinarritutako prozesutik posizionamendu estrategikoago baterantz egin duela, gizarte-, erakunde- eta ekonomia-konplexutasun gero eta handiagoak markatutako testuinguru batean. Gogoeta Liburu Zurietan erabilitako analisien dimentsio nagusien inguruan artikulatu zen, jarraian jasotzen direnak.
Identitatea: autodefiniziotik espazio propioaren defentsara
Nortasunaren arloan, sektorearen bilakaerak ibilbide argia erakusten du. 2015ean, erronka nagusia EHSS bera definitzea eta haren aniztasuna babestea zen, oraindik ere krisi ekonomikoaren ondorioek eta erakunde txikienak bereziki babesteko beharrak markatutako testuinguru batean. 2020an, fokua integrazioan eta kide sentitzeko ekimenean jarri zen, erakunde berriak sartzearen eta zatikatzeko arriskuaren aurrean. 2024an, erronka identitate kolektibo baten legitimazioan eta bere logika propioen defentsan kokatu zen; hau da, beste logika batzuen aurrean, bereziki logika merkataritzakoak edo administratiboak, sektoreak bereizgarri dituen balio, esku-hartze modu eta espazioen defentsan. Ibilbide horrek bilakaera esanguratsu bat islatzen du: nortasuna autoerrekonozimendu-ariketa izatetik tresna estrategiko izatera igaro da, sektorearen berezko espazioa babesteko, haren gizarte-eginkizuna indartzeko eta haren ekarpen bereizgarriari eusteko.
Aipatutako joera nagusien artean, aniztasunaren eta sektorearen atomizazioaren balioa handitzea nabarmendu zen, lurralde-hurbiltasunari eta horrela erantzuteko gaitasunari lotutako aktibo gisa. Era berean, EHSS gero eta profesionalagoa dela adierazi zen, aukera berriak ematen baititu, baina baita tentsioak ere tradizioz boluntariotzarekin eta parte-hartze sozialarekin lotutako balioekin. Ildo horretan, 2019tik 2023ra bitartean, ordaindutako langileak % 18,4 hazi ziren, eta boluntarioak, berriz, % 6,1.
Era berean, sektorearen rol politiko aktiboagoa finkatzea azpimarratu zen. Gaur egun adostasun zabala dago — erakundeen % 80 inguru — EHSSk ahots bakar eta irmo bat proiektatzeko beharraren inguruan, nahiz eta akordio hori are handiagoa zen 2015ean, % 89,7ra iristen baitzen. Datu horrek erakusten du, aldi berean, kontzientzia kolektibo partekatuaren indarra eta ahots komun horri aniztasunetik eusteko aukera emango duten barne-orekak lantzen jarraitzeko beharra. Azkenik, sektorea hiru lurralde historikoetan modu orekatuagoan egituratzeko bidean aurrera egin dela adierazi zen.
Jarduera: gizarte-konplexutasunari emandako erantzunetarantz
EHSSren jardueraren bilakaerak erakusten du zerbitzuak ematetik eta kudeatzetik esku-hartze modu konplexuagoetara, integralagoetara eta pertsonarengan zentratuagoetara desplazatzen dela pixkanaka. 2015ean, erronka nagusia zerbitzuen horniduraren eta gizarte-eraginaren funtzioaren arteko orekari eustea zen, lehenengoak bigarrena itzaltzea saihestuz. 2020an, pandemiaren ondorioz, zerbitzuak azkar egokitu behar izan ziren eta tresna digitalak erabili behar izan ziren, aldi berean esku-hartzearen harreman-izaera zaintzeko. 2024an, sektoreak gizarte-konplexutasun gero eta handiagoaren kudeaketari egin behar dio aurre, elkarrekin lotutako problematikek markatuta, hala nola osasun mentala, nahi ez den bakardadea, arrakala digitala edo kalteberatasun-egoeren metaketa.
Bilakaera horrek esan nahi du sektorearen jarduera gero eta gehiago bideratzen dela ahultasun multidimentsionaleko egoeretan dauden pertsonei eta komunitateei laguntzera, eta horrek ikuspegi intersekzionalak, espezializazio handiagoa eta testuinguru aldakorretara egokitzeko gaitasuna eskatzen du.
Joera garrantzitsuenen artean, honako hauek nabarmendu ziren: sektoreak beste eragile batzuekin garatutako jardueraren ekarpenak babesteko beharra; gizartean eragiteko lanaren eta zerbitzuen horniduraren pisu gero eta handiagoaren arteko tentsio iraunkorra; autonomian, bizi-kalitatean eta parte-hartzean oinarritutako ereduen aldeko ikuspegi asistentzialak gainditzea; eta berrikuntzarekiko etengabeko kezka, gizarte-errealitate gero eta konplexuagoei erantzuteko beharrezko baldintzatzat ulertuta.
Pertsonak: profesionalizazioa eta parte hartzeko modu berriak
Pertsonen eremuak sektorearen eraldaketa garrantzitsuenetako bat islatzen du. 2015ean, herritarrekiko lotura indartzearen eta gizarte-oinarria sendotzearen inguruan zegoen kezka nagusia. 2020an, belaunaldien arteko erreleboaren eta taldeen iraunkortasunaren erronka sortu zen. 2024an, talentua atxikitzean, erakundeak osatzen dituzten pertsonen ongizatean eta gizartean parte hartzeko modu berrietara egokitzean jartzen da arreta. Oro har, esan daiteke sektorea bere oinarri sozialarekiko konpromisoa babestu eta indartzean oinarritutako etapa batetik, aldi berean belaunaldien arteko erreleboa, lantaldeen iraunkortasuna eta erakundeen eguneroko jarduerari eusten dioten pertsonak zaintzea ahalbidetzen duten baldintzak bermatu behar dituen eszenatoki batera igaro dela.
Joera nagusien artean, lehenik eta behin, enplegu ordainduaren eta boluntariotzaren arteko hazkunde desberdina nabarmentzen da. Profesionalizazioak intentsitate handiz egiten du aurrera; boluntariotza, berriz, erritmo moderatuagoan hazten da, eta forma askotarikoagoak hartzen ditu. Ildo horretan, bereziki esanguratsua da noizbehinkako boluntariotzaren hazkundea, 2015ean % 18 izatetik 2024an sektorearen erdia baino gehiago izatera igaro baita ( % 50,6). Aldaketa horrek konpromiso-eredu tradizionalak eraldatzen ditu, eta lotura-, partaidetza- eta pertenentzia-moduak birpentsatzera behartzen du.
Taldeen feminizazioa ere nabarmendu zen. Ordaindutako langileen artean, emakumeen batez bestekoa % 56,5etik % 62,1era igo da 2015 eta 2024 artean. Gobernu-organoetako emakumeen presentziak ere gora egin du, % 53tik % 59,4ra igaro baita aldi berean. Hala ere, sektoreak erronka gisa identifikatzen du emakumeek goi-zuzendaritzako eta lidergoko lanpostuetarako sarbide proportzionala bermatu behar dela, beren berdintasun-balioekin bat etorriz.
Azkenik, kezka handia azaldu zen lantaldeen zaintzagatik, besteak beste, lan-baldintzak, lan-gainkarga, arrisku psikosozialak eta organizazio-ingurune iraunkorrak sortzeko beharra. Oro har, badirudi EHSSk konplexuagoa den eredu baterantz eboluzionatzen duela, eta barne-koherentziako, organizazio-iraunkortasuneko eta pertsonen zaintzako erronka berriak planteatzen dituela.
Baliabide ekonomikoak: iraunkortasuna zalantzazko testuinguru batean
Iraunkortasun ekonomikoa etengabeko erronka izan da sektorearentzat azken hamarkadan, nahiz eta une bakoitzean ñabardura desberdinak izan. 2015ean, erronka nagusia iraunkortasuna bermatzea zen, finantzaketa-iturriak dibertsifikatuz. 2020an, finantzaketa publiko-sozialaren eredu mistoa finkatu zen egonkortasun-elementu gisa. 2024an, tentsio berriak sortu ziren aurrekontu-ziurgabetasunari, ordainketen atzerapenei, araudi-mugei eta irabazi-asmoa duten erakundeekin erantzukizun publikoko zerbitzuen horniduran duten lehiari lotuta.
Joera nabarmenen artean finantzaketa publikoarekiko mendekotasuna pixka bat murriztu da, nahiz eta oraindik ere nagusi den. 2024an, erakundeen diru-sarreren % 64,8 iturri publikoetatik etorri zen, eta 2015ean, berriz, % 69,5 izan zen. Era berean, erakundeen % 49,3k diru-sarrera pribatu gehiago ditu publikoak baino, eta 2015ean, berriz, % 42,3k. Datu horien arabera, badirudi publikoak ez diren iturrietarako joera dagoela, finantzaketa dibertsifikatzeko premiarekin bat etorriz. Hala ere, baliabide publikoek egiturazko kontzentraziorako joera argia erakusten dute. Funts horien % 70,5 bi hamarkadatik gorako ibilbidea duten erakundeetara bideratzen da, eta sortu berri diren erakundeek — bost urte edo gutxiago dituztenek —, berriz, % 3,2 baino ez dute jasotzen. Arrakala horrek iradokitzen du erakunde gazteenek oztopo esanguratsuak aurkitzen dituztela erakundeen finantzaketa lortzeko, eta horrek haien sendotzea eta garapena baldintza ditzake. Europako funtsak eskuratzeko zailtasuna ere aipatu zen. 2024an, sektorearen % 5,5ek baino ez du finantzabide hori erabiltzen, 2020an erregistratutako proportzioaren oso antzekoa — % 4,6 — eta 2015ean erregistratutakoaren oso antzekoa — % 5 —. Gainera, funts horietarako sarbidea bolumen ekonomiko handieneko erakundeetara mugatzen da gehienbat, eta horrek baliabideak lortzeko gaitasunean dauden barne-desberdintasunak indartzen ditu.
Oro har, EHSSren egoera ekonomikoa tentsionatuta agertzen da finantzaketa publikoarekiko etengabeko mendekotasunaren, baliabideetarako sarbide desberdinaren, erakunde txikien eta gazteen kalteberatasun espezifikoaren eta gero eta konplexuagoa eta zalantzazkoagoa den ingurune batean finantza-dibertsifikazio handiago baterantz aurrera egiteko beharraren artean.
Kudeaketa eta komunikazioa: emaitzen araberako legitimaziorantz
Kudeaketaren arloan, sektoreak gero eta profesionalizazio-prozesu handiagoa izan du. 2015ean, gardentasuna eta kontuak ematea ziren sektorearen legitimitateari eusteko bideak, krisi ekonomikoak markatutako testuinguru batean. 2020an, digitalizazioak gero eta zentraltasun handiagoa hartu zuen, ez bakarrik barne-kudeaketarako tresna gisa, baita herritarrekiko konexioa indartzeko, kapital soziala handitzeko eta erakundeen erantzuteko gaitasuna hobetzeko bitarteko gisa ere. 2024an, erronka berrikuntza sozialean eta inpaktuaren neurketan kokatu zen, hau da, ebidentzien bidez sektorearen jarduerak sortutako balio soziala erakusteko gaitasunean. Bilakaera horrek erakusten duenez, gardentasuna bermatzeko hasierako kezkatik emaitzak, inpaktua eta gizarte-ekarpena frogatzeko eskakizun zabalago batera aldatu da. Aldi berean, erakundeek araudi- eta administrazio-gainkarga gero eta handiagoari aurre egin behar diote, batez ere erakunde txikiei eragiten diena eta gune jakin batzuetan kudeatzeko, berritzeko eta parte hartzeko duten gaitasuna mugatu ahal duena.
Joera nagusien artean, honako hauek aipatu ziren: ebaluazioaren kultura garatzea, emaitzak ebaluatzeko sistemak arian-arian txertatuz; sektorearen balioekin koherenteak diren barne-kudeaketako tresnetan aurrera egitea — hala nola berdintasun-planak, gizarte-auditoretzak, diskriminaziorik ezaren protokoloak edo antzeko beste tresna batzuk —; eta komunikazioa eta kontu-ematea indartzea, EHSSren aintzatespen sozialerako bereziki garrantzitsuak diren elementu gisa.
Kanpo-harremanak: aintzatespena eta oreka
Sektorearen kanpo-harremanek bilakaera nabarmena izan dute azken hamarkadan. 2015ean, erronka nagusia zen EHSSri buruzko ezjakintasuna gainditzea eta beste eragile batzuekiko konfiantza indartzea. Administrazio publikoarekiko harremanaren berariazko kasuan, erronka zen zerbitzuak ematean ia esklusiboki oinarritutako eredu batetik harago joatea. 2020an, sektoreak harreman publiko-soziala indartzen ari zela sumatzen zuen, eta elkarrekintza-guneetan oinarritu zen, hala nola Euskadiko Elkarrizketa Zibilerako Mahaian eta baterako gobernantzarako beste foro batzuetan. 2024an, erronka harreman estrategikoko esparruak finkatzea da, batez ere merkataritza-logikak erantzukizun publikoko zerbitzuen horniduran sartu diren testuinguruan.
Joera nagusien artean nabarmendu zen hamarkada osoan sektore publikoarekiko harremana gero eta zentralagoa izan dela. Harreman hori funtsezko baldintza da lankidetza publiko-sozialaren eredua garatzeko, baina sektorearen autonomia zaintzearekin lotutako tentsioak ere sortzen ditu. Horrek mendekotasun-arriskuak ekar ditzake, bai eta gaitasun kritikoa, eragin politikoa eta ahots propioa galtzea ere.
Era berean, adierazi zen sektorearen onarpen sozialak mugatua izaten jarraitzen duela, erakundeen aurrerapenak eta erakundeek testuinguru bereziki kritikoetan egindako lana gorabehera. Gaur egun, erakundeen % 45,2k soilik uste du EHSSren aitorpen sozial nahikoa dagoela; datu hori 2019an erregistratutakoaren oso antzekoa da — % 45,7 —, eta 2015ekoa baino pixka bat handiagoa, orduan % 42 ingurukoa baitzen. Bilakaera horrek erakusten du sektorearen aintzatespena ez dela hazi haren gizarte-ekarpenaren, presentzia instituzionalaren edo premia berriei erantzuteko gaitasunaren erritmo berean.
Azkenik, EHSSko harreman-ekosistema zabaltzeko asmoa aipatu zen, sektoreen arteko aliantzak handituz. Aliantza horiek enpresa-esparruarekin egiten dira bereziki, baina ez soilik, eta lankidetza-aukera berriak planteatzen dituzte, baina baita sektorearen nortasuna, balioak eta logika argi eta garbi zaintzeko beharra ere.
Sektorearen egitura eta egoera: lidergo estrategiko baterantz
Azkenik, sektorearen barne-egituraketari dagokionez, bilakaerak erakusten du agenda estrategiko propioa egituratzeko beharretik eraikitzerako bidea badagoela. 2015ean, zatikatzea gainditzea eta sareen bidez identitate komun bat eraikitzen aurrera egitea zen erronka. 2020an, pertenentzia-sentimendua indartzean jarri zen fokua, sektoreak epe laburrean sortutako erakunde berriak integratu behar zituen testuinguruan. 2024an, EHSSren lidergo politiko eta soziala indartzera bideratutako agenda propioa ezartzeko gaitasunean kokatu zen erronka.
Joera nabarmenen artean, lehenik eta behin, sareetako kidetza sendotzea da sektorea egituratzeko elementu nagusietako bat. Datuek erakusten dute hiru erakundetatik ia bik sareren bat osatzen dutela, eta proportzio hori altua eta egonkorra izan dela azken hamarkadan: % 58,7 2015ean eta % 66,4 2019an. Egonkortasun horrek sareek koordinaziorako, ordezkaritzarako eta elkarrizketarako funtsezko gune gisa duten zeregina berresten du.
Aldi berean, adierazi zen sareek beren presentzia handitu dutela dinamika sektorialetan, eta indartu egin dutela artikulazio kolektiboko egitura gisan duten funtzioa. Hala ere, barne-kohesioko maila desberdinak daude oraindik, eta desberdintasunak daude sareetako parte-hartzean, sektorearekiko lotura-mailan eta erakundeen inplikazio kolektiboan. Horregatik, gaur egungo erronketako bat da espazio komunak indartzen jarraitzea, ez bakarrik posizioak koordinatzeko, baita agenda partekatu bat eraikitzeko ere, EHSSk datozen urteetako erronka sozial, instituzional eta ekonomikoen aurrean duen zeregina bideratzeko gai izango dena.
Oro har, azken hamarkadako analisiak sektore egituratuagoa, profesionalizatuagoa eta instituzionalki aitortuagoa erakusten du, baina baita gizarte-konplexutasunak, iraunkortasun ekonomikoak, bere autonomia babesteko beharrak eta aniztasunetik nortasun partekatua mantentzeko erronkak ere tentsionatuagoa.
Eboluzioaren eta erronken azterketa horretatik abiatuta, mintegiak elkarrizketarako hirugarren gune bat ireki zuen, Legea garatu zen hamar urte hauetan metatutako esperientzia kolektiboki kontrastatzeko eta haren ekarpen, muga eta ikaskuntza nagusiak identifikatzeko.
Eztabaida irekia: Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren Legearen ekarpenak, hobekuntzak eta ikaskuntzak
Mintegiaren hirugarren zatiak formatu parte-hartzailea hartu zuen, bertaratutakoekin izandako elkarrizketa irekiaren inguruan egituratuta. Elkarrizketa, hasiera batean, Legearen ekarpenen, beharrezko hobekuntzen eta metatutako ikaskuntzen inguruan planteatu bazen ere, eztabaidak aurrera egin zuen zeharka eta gai batzuk besteekin lotu ziren. Horregatik, jarraian datozen ideiak gaikako ardatz handien arabera antolatu dira, irakurketa errazteko eta egindako ekarpenen aberastasuna hobeto islatzeko.
Sektorearen aitorpena, nortasuna eta sendotzea
Eztabaidako adostasun argienetako bat Legeak Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren sendotzean duen eraginaren balorazio positiboa izan zen. Lehenik eta behin, sektorea modu positiboan definitzeko duen gaitasuna nabarmendu zen, eta ez soilik “beste espazio batzuen aurka” – irabazi-asmorik gabekoak, gobernuz kanpokoak, etab. –. Legean jasotako definizioari esker, sektorearen ezaugarrietan eta gizarte-ekarpenean oinarritutako formulazioa lortu zen. Ildo horretan, legeak aukera eman du EHSSren nortasuna, funtzioak eta balioa argiago izendatzeko eta azaltzeko. Halaber, bere aitorpen instituzionala eta soziala indartzen lagundu du, bai eta administrazio publikoekiko elkarrizketa-esparru egituratuagoa finkatzen ere. Era berean, barne-konfiantza sortzeko duen zeregina nabarmendu zen, lankidetza-dinamikak, sareetako eskuordetza eta askotariko erakundeen arteko kohesioa bultzatuz.
Bereziki baloratutako beste alderdietako bat EHSSa sustatzeari buruzko Legearen IV. kapituluaren garapena izan zen. Garapen horrek funtsezko tresnak sortu ditu, hala nola Euskadiko Hirugarren Sektore Soziala Sustatzeko Estrategia, Hirugarren Sektore Sozialaren Euskal Behatokia, Liburu Zuriak eta Barometroak. Gainera, mugarri sinboliko garrantzitsu batzuk aipatu ziren, hala nola Estrategia Lehendakariaren aurrean aurkeztea edo Legearen onarpenaren urteurrenak, maiatzaren 12an, sektorearen aintzatespen politikoa eta nortasun partekatua indartzen laguntzen duten elementu gisa.
Elkarrizketa zibila eta erakunde-hedapena
Elkarrizketa zibila, Legeak II. kapituluan aipatzen duena, eztabaidaren beste elementu nagusietako bat izan zen, bai lortutako aurrerapenengatik, bai egiteke zeuden erronkengatik. Alde batetik, Euskadiko Elkarrizketa Zibilerako Mahaiaren balioa aitortu zen sektorearen eta Eusko Jaurlaritzaren arteko elkarrizketarako, kontrasterako eta eraikuntza kolektiborako gune gisa. Hala ere, dimentsio operatiboan aurrera egiten jarraitzeko beharra ere aipatu zen, akordioak, gogoetak eta diagnostiko partekatuak praktika konkretura argiago eraman ahal izateko, bereziki iraunkortasun ekonomikoa, esku-hartze ereduak edo lankidetza publiko-sozialeko tresnen garapena bezalako gai kritikoetan. Esparru horretan, parte-hartze prozesuak zaintzearen garrantzia ere azpimarratu zen. Kontua ez da soilik espazio formalak irekitzea, baizik eta kalitatezko parte-hartzea bermatzea, denbora egokiekin, helburu argiekin eta sektoreak prozesu bakoitzean egingo duen ekarpenetik zer espero den zehaztuz.
Beste gai nabarmen bat elkarrizketa zibila maila instituzionaletan modu homogeneoan hedatzeko zailtasuna izan zen. Eusko Jaurlaritzarekiko elkarrizketa positibotzat jotzen bada ere, elkarrizketa hori ez da beti intentsitate berarekin errepikatzen foru-aldundietan eta udaletan. Hori dela eta, elkarrizketa zibilarekiko herrialde-begirada estrategiko baterantz aurrera egiteko beharra planteatu zen, ikuspegi hori gobernu-mailen artean modu koherentean artikulatu eta hedatu ahal izateko.
Zerbitzuen hornidura, iraunkortasuna eta merkataritza-logikak
Eztabaidak Legearen eta zerbitzuen horniduraren arteko harremana ere jorratu zuen. EHSSren Legeak eremu horretan aldaketa esanguratsurik sortu ote zuen galdetuta, haren eragina mugatua izan zela adierazi zen. Hala ere, ikusten da irabazizko edo merkataritzako erakundeak gero eta gehiago sartzen direla sisteman, batez ere desgaitasunaren edo adinekoentzako arretaren arloetan. Erakunde horiek EHSSk ez bezalako logikekin jarduten dute esku-hartze sozialaren eremuko zerbitzuen kudeaketan, eta horrek kezka sortzen du sektoreko erakundeak lizitazio-prozesu jakin batzuetara lekualda daitezkeelako.
Testuinguru horretan, gizarte-hitzarmena[2] funtsezko tresna gisa identifikatu zen, nahiz eta oraindik ez den behar bezala garatu. Adierazi zen haren hedapen eraginkorrak zailtasun askori aurre egiten jarraitzen duela, eta oraindik ez duela aurrera egin EHSSk beharrezkotzat jotzen dituen baldintzetan, eredu egonkorragoa, koherenteagoa eta esku-hartze sozialaren izaerara egokitua bermatzeko.
Egoera horren aurrean, EHSSren posizionamendua indartzeko beharra planteatu zen, gero eta lehiakorragoa eta konplexuagoa den ingurune batean. Iraunkortasun ekonomikoa zeharkako kezka gisa agertu zen berriro, hainbat gairi lotuta: lizitazio publikoak erakundeen errealitatera egokitzea, finantza- eta diruzaintza-tentsioak, ordainketen atzerapenak edo finantzaketa-eredu egonkorragoak modu eraginkorrean garatzeko dauden mugak, hala nola gizarte-ituna.
Legearen indarraldia eta garatzeko beharra
Legea onartu eta hamar urtera indarrean egoteaz ere eztabaidatu zen. Pertzepzio orokorra izan zen tresna baliozkoa eta beharrezkoa izaten jarraitzen duela, nahiz eta garapen handiagoa eta errealitate sozial, instituzional eta ekonomiko berrietara pixkanaka egokitzea eskatzen duen. Ildo horretan, nabarmendu zen Legea ez dela berez helburu gisa ulertu behar, sektoreak berak erabiltzen, hedatzen eta eguneratzen jarraitu behar duen tresna gisa baizik, bere posizioa sendotzeko, bere balio bereizgarria indartzeko eta administrazio publikoekiko eta beste eragile batzuekiko harremana bideratzeko.
Legearen ondoriozko tresna batzuk ere positiboki baloratu ziren, hala nola EHSSa Sustatzeko Estrategia, Liburu Zuriak eta Barometroak, diagnostikoak eguneratzeko, joerak identifikatzeko eta sektorearen etorkizuneko erronkak bideratzeko aukera ematen baitute.
Sektorearen harremanetarako eta posizionamendurako espazio berriak
Elkarrizketan sortu zen beste gaietako bat EHSSk beste eragile batzuekin izan duen harremana izan zen, batez ere enpresa-esparruarekin. Legeak berak, 24. artikuluan, euskal administrazio publikoek enpresen eta Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren arteko lankidetza sustatzea aurreikusten du. Esparru horretan, eztabaidak nolabaiteko anbibalentzia agerian utzi zuen: alde batetik, lankidetza-espazioak irekitzeko beharra aitortzen da, eta bestetik, enpresa-eremuak zenbait espaziotan lehia gisa ere jardun dezakeela uste da, batez ere erantzukizun publikoko zerbitzuen horniduran sartzen denean.
Ikuspegi horretatik, EHSSk beste ekosistema batzuetara — enpresak, zentro teknologikoak, unibertsitateak edo berrikuntzako beste eragile batzuk — irekitzeko aurrerapausoa eman behar duela planteatu zen, eta harreman-eredu egituratuagoak aztertu behar dituela, baita klusterren antzekoak ere, ezagutza partekatzeko, berrikuntza sortzeko eta eragiteko gaitasuna indartzeko.
Era berean, sektorearen lanaren zabalkunde eta ikusgarritasun handiagoa bultzatzearen garrantzia azpimarratu zen, bai enpresa-ehunari dagokionez, bai gizarte-arloko etorkizuneko profesionalei dagokienez. Komunikazio-lan hori funtsezkotzat jo zen EHSSren aitorpena indartzeko, haren ekarpen bereizgarria hobeto azaltzeko eta aliantza estrategikoak zabaltzeko.
Dimentsio komunitarioa etorkizuneko ardatz estrategiko gisa
Azkenik, komunitate-arloaren zentraltasuna etorkizuneko ardatz estrategiko gisa aztertu zen elkarrizketan. Sektorearen “arima komunitarioan” sakontzeko beharra azpimarratu zen, hau da, hurbileko komunitateetan sarean lan egiteko, loturak sendotzeko, herritartasun erantzukidea sustatzeko eta gizarte-erronken inguruan balio partekatuak sortzeko duen gaitasunean sakontzeko beharra.
Hala ere, ikuspegi hori operatibizatzeko zailtasuna ere onartu zen, batez ere administrazio- eta finantza-ikuspegitik. Komunitarioa dena kudeaketa publikoko tresna bilakatzea ez da beti erraza izaten. Horregatik, balio komunitarioa administrazioarentzat ulergarriak diren terminoetan identifikatzea, neurtzea eta adieraztea ahalbidetuko duten tresnak garatzeko beharra planteatu zen, lizitazio-pleguetan, dirulaguntza publikoetan, ebaluazio-ereduetan edo plangintza-tresnetan argiago txertatu ahal izateko.
Mintegia amaitzeko, ikusizko sintesi bat egin zen graphic recording batean oinarrituta. Horri esker, jardunaldian jorratutako funtsezko gaiak errepasatu eta partekatutako ikaskuntza nagusietako batzuk modu grafikoan jaso ahal izan ziren.
Bibliografia
Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako Saila eta EHSSko sareak. (2022). Euskadiko Hirugarren Sektore Soziala sustatzeko estrategia. 2021-2024 legegintzaldiko plana. Vitoria-Gasteiz. Hemen eskuragarri: https://3seuskadi.eus/libros/euskadiko-hirugarren-sektore-soziala-sustatzeko-estrategia-2021-2024ko-legealdiaren-plana/?lang=eu
6/2016 Legea, maiatzaren 12koa, Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialarena. 2016ko maiatzaren 19ko Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria, 94. zenbakia. Hemen eskuragarri: https://www.euskadi.eus/web01-bopv/eu/bopv2/datos/2016/05/1602096e.pdf
Hirugarren Sektore Sozialaren Euskal Behatokia (2015). Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren Liburu Zuria, 2015. Bilbo: Hirugarren Sektore Sozialaren Euskal Behatokia. Hemen eskuragarri: https://3seuskadi.eus/wp-content/uploads/LIBRO-BLANCO_eus_2.pdf
Hirugarren Sektore Sozialaren Euskal Behatokia (2021). Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren Liburu Zuria 2020. Bilbo: Hirugarren Sektore Sozialaren Euskal Behatokia. Hemen eskuragarri: https://3seuskadi.eus/wp-content/uploads/LibroBlanco_DEF_2019-2020_eus-comp.pdf
Hirugarren Sektore Sozialaren Euskal Behatokia (2025). Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren Liburu Zuria 2024. Bilbo: Hirugarren Sektore Sozialaren Euskal Behatokia. Hemen eskuragarri: https://3seuskadi.eus/wp-content/uploads/2025/06/LibroBlanco2024_DEF_eu_com.pdf
[1] 283/2012 DEKRETUA, abenduaren 11koa, Elkarrizketa Zibilerako Mahaia eratu eta arautzekoa. Hemen eskuragarri: https://www.euskadi.eus/bopv2/datos/2012/12/1205791e.pdf
[2] 168/2023 DEKRETUA, azaroaren 7koa, Gizarte Zerbitzuen Euskal Sisteman itun sozialaren araubidea eta hitzarmenak arautzen dituena: https://www.euskadi.eus/web01-bopv/eu/bopv2/datos/2023/11/2305218e.pdf