Laburreko zenbakia: 06/2026
Duela hiru urte, inpaktu sozialari eta ingurumenekoari buruzko labur bat argitaratu genuen, bi ideia nagusi planteatzen zituena: inpaktua ez du erakunde batek bakarrik sortzen, eragile askoren baterako jardunak baizik; eta inpaktuaren kudeaketak eta neurketak, batez ere, esku-hartzeetatik ikasteko eta haiek hobetzeko balio behar dute.
Harrezkero, inpaktu sozialarekiko interesa agerikoagoa bihurtu da Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialeko erakundeen artean, nahiz eta erronka izaten jarraitzen duen. Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialaren Liburu Zuria 2024k “9. erronkarekin” lotzen du: “Ekintzailetzari begirako jarrera proaktiboa sustatzea EHSSko erakundeetan, eragin sozial handiagoko erantzun berritzaileak eta jasangarriak sortzeko”. Aurrera egiteko, beharrezkoa da zer egiten den, norentzat eta zer emaitzarekin jakiteko tresnak izatea, eta erakundeen ekarpen sozial eta ekonomikoa ikusgai egitea. Aurrera egiteak, era berean, 2. erronkak adierazten duen bezala, adierazle ekonomikoei ez ezik, sektorearen jarduerak pertsonengan, kolektiboetan eta komunitateetan duen inpaktu kualitatiboari ere erreparatzea dakar.
Gai honetan sakontzeko, Eraldaturen lankidetza dugu; askotariko erakundeek osatutako sarea da —horien artean, Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialeko entitateak—, eta honako helburu hauek ditu: inpaktu sozial eta ingurumenekoaren ekosistema indartzea, hainbat esparrutako eragileak konektatzea, eta haien ekarpena ulertzeko, kudeatzeko eta biderkatzeko guneak, jarduerak eta tresnak erraztea. Labur honetan, Eraldatuk inpaktuaren izaera partekatuari eta sareek aldaketa esanguratsu, jasangarri eta iraunkorrak bultzatzeko duten eginkizunari buruz hausnartzen du.
Abiapuntu partekatua
Aipatutako Laburrak gogorarazten zuen “inpaktu” hitza gero eta gehiago erabiltzeak ez duela beti zorroztasunik berekin: inpaktua neurtzea edo aldarrikatzea ez da inpaktua sortzearen parekoa. Halaber, ohartarazten zuen ezein erakundek ezin duela inpaktua berea balitz bezala bereganatu, pertsona, erakunde eta inguruabar askoren ekarpenen ondorioa baita, prozesu luzeetan eta ia inoiz linealak ez direnetan.
Labur honek bi sinesmen horietatik aurkezten du Eraldatu, eta aitortzen du Euskadik aspalditik dituela eskarmentu handiko Hirugarren Sektore Soziala eta lurraldearekin konprometitutako enpresa-sarea. Ekimen berri baten ekarpena ez datza hainbeste berritasunean, inpaktu-ekonomiako eragile desberdinak konektatzean baizik.
Zer ulertzen dugu inpaktuaz (eta zer ez)
Inpaktu sozialaz hitz egitea pertsonen, taldeen edo inguruneen bizitzan gertatzen diren aldaketa erreal eta frogagarriez hitz egitea da. Aldaketa horiek positiboak edo negatiboak izan daitezke, bilatuak edo aurreikusi gabeak, eta modu desberdinean baloratu daitezke nork bizi dituenaren arabera. Horregatik, identifikatzea ez da idazmahaiko lana: aldaketa horiek bizi dituztenengana hurbiltzea eta haiei entzutea eskatzen du.
Inpaktuaren hiztegia oraindik finkatu gabe badago ere —hitz berberek esanahi desberdinak dituzte pertsona desberdinentzat—, praktikan aurrera egin da. Gero eta erakunde gehiago igaro dira “nire inpaktua neurtu behar al dut?” galdetzetik “zertarako neurtzen dut eta zer erabaki hartzen ditut ikasten dudanarekin?” galdetzera. Sarritan nahasten diren hiru plano bereiztea komeni da: inpaktuaren kultura, interes-taldeetan sortutako aldaketak abiapuntu hartuta behatzeko, elkarrizketan aritzeko, ikasteko eta erabakitzeko modua; inpaktuaren kudeaketa, modu sistematikoan planifikatzeko, jarraipena egiteko, ebaluatzeko eta hobetzeko metodo gisa; eta neurketa, aurreko bien zerbitzura dagoen tresna gisa. Horrela, inpaktua ez da jakinarazi beharreko adierazle-multzo gisa ulertzen, baizik eta eraldaketara hurbiltzeko modu gisa: kanpora begira soziala eta barrura begira antolakuntzakoa. Horrek lehentasuna kontu-ematearen hartzaileengandik zerbitzuaren hartzaileengana eramaten du. Aldi berean, terminoaren gehiegizko erabilerak nekea sortzen hasi da. Arazoa ez dira hitzak —lerrokatzeko eta elkarlanean aritzeko beharrezkoak baitira—, baizik eta aldaketa zehatzetan gauzatzen ez diren abstrakzioak: diskurtso gutxiago eta hobekuntza pertsonal, familiar eta komunitariorako proiektu gehiago.
Aldaketaren teoriaren hari kontzeptuala ere berreskuratzea komeni da —baliabideak, jarduerak, emaitzak, efektuak, inpaktua—, elementu bakoitza bere lekuan kokatzen laguntzen baitu. Erakundeok kontrolatu eta jakinarazi dezakegun gehiena kate horren lehen mailatan dago; inpaktua, aldiz, azkenekoan gertatzen da, denboran urrun eta beste faktore eta eragile askoren ekarpenarekin nahastuta. Ibilbide horretan, adierazleak interes-taldeetan bilatzen dugun inpaktua sortzen ari garen ala ez jakiteko tresna dira: behar dutena, nahi dutena eta gure jardueraren bidez ekarpena egin diezaiokeguna. Haiek —aldaketak bizi dituzten pertsonak eta kolektiboak— dira, azken batean, errealitatearen ahotsa. Ahots hori gabe, esparruak, aldaketaren teoriak eta neurketa-metodologiak barne-ariketa huts bihurtzen dira, benetan gertatzen denetik urrun.
Inpaktua ez da ezein figura juridikoren ondarea. Erakunde sozialek, enpresek, administrazioek, fundazioek, mundu akademikoak, ekintzaileek eta inbertitzaileek sortzen —edo hondatzen— dute, beren programa, jarduera, arau, zerbitzu, ezagutza, proiektu eta finantzaketaren bidez. Eragile bakoitzak hizkuntza, denbora eta pizgarri desberdinekin jarduten du. Labur hau eragiten duen arazoa da ikuspegi horiek oso gutxitan egiten dutela topo: mundu bakoitzak bere buruarekin hitz egiteko joera du.
Inpaktua ehuntzen da
Inpaktua ekarpen partekatua bada, zentzuzkoa litzateke hura ere modu partekatuan kudeatzea. Hala ere, erakundeek beren aldaketaren teoriak, adierazleak eta memoriak beren jarduerari begira diseinatu ohi dituzte; ulergarria da, hartzaileen, gobernu-organoen eta finantzatzaileen aurrean erantzuten baitute. Baina bazterketa, nahi gabeko bakardadea, gazteen langabezia, klima-larrialdia, etxerik gabeko egoera, etxebizitza edo osasun mentala bezalako erronkek edozein erakunde eta sektore gainditzen dituzte. Ekosistema-arazoak dira, eta ekosistema-erantzunak behar dituzte.
Ideia ez da berria: ezein erakundek, handia edo eraginkorra izan arren, ezin du errealitate konplexu bat bakarrik eraldatu. Berritasuna horren arabera antolatzeko borondatean dago, gizarte-, enpresa-, finantza-, administrazio- eta akademia-esparruetako eragileek elkar ezagutzeko, elkar ulertzeko eta elkarlanean aritzeko gune egonkorrak sortuz. Ez topaketa puntualak, baizik eta jarraitutasuna, agenda eta metatutako konfiantza duten guneak.
Sarean nola lan egiten den azaldu aurretik, komeni da aurretiko galdera bati erantzutea: zerk lotzen ditu hain desberdinak diren eragileak? Ez forma juridikoak, ez hizkuntzak, ezta metodoak ere. Asmo partekatu batek lotzen ditu: bakoitzak bere lekutik lurraldea eta bertan bizi diren pertsonak hobeto bizi daitezen laguntzeko borondate esplizituak. Asmo komun horrek bi ondorio praktiko ditu. Lehenengoa da begiraden aniztasuna, oztopo izatetik urrun, abantaila bihurtzen dela: erronka beraren aurrean, eragile bakoitzak besteek ikusi ezin dutena ikusten du, eta elkarrekin bakarrik lortzen dute 360 graduko ikuspegi osoa. Bigarrena gehigarritasuna da: ezein erakundek ez du bere kabuz errealitate konplexu bat eraldatzen; baina bakoitza beharrezkoa da, eta gainerakoak behar ditu, ekosistemak bere osotasunean aldaketa gertatzen lagun dezan.
Horrelako sareak ehuntzeak baditu kostuak, eta komeni da zintzotasunez izendatzea. Denbora eskatzen du, eta hori da edozein erakunderen baliabiderik urriena. Protagonismo zati bati uko egitea eskatzen du, ondo ehundutako sare batean emaitzek ez baitute inoren logotiporik. Itzultzea eskatzen du: inklusio-prozesuak laguntzen dituen gizarte-erakunde baten hizkuntza eta inpaktu-inbertsioko funts baten hizkuntza ez dira berberak, eta pazientzia behar da hiztegi komun bat eraikitzeko, inork bereari uko egiten diola sentitu gabe. Eta erritmo desberdinak onartzea eskatzen du, alderdien arteko konfiantza —gainerako guztia haren mende baitago— pixkanaka eraikitzen delako, harremanaren eta partekatutako lanaren bidez.
Praktikan, horrelako sare batek lau funtzio betetzen ditu. Ekimen, artatu gabeko behar eta eskuragarri dauden baliabideei buruzko informazioa zirkularazten du. Bitartekaritza egiten du, elkar ezagutu beharko luketenak aurkeztuz eta harremanaren lehen urratsetan lagunduz. Bateratzen du, hainbat erakundek banaka lortuko ez luketen ezagutza, finantzaketa edo solaskidetza elkarrekin eskuratu ahal izan dezaten. Eta elkarrekin ikasten du, nodo bakoitzaren asmatzeak eta akatsak ezagutza partekatu bihurtuz. Funtzio ez oso ikusgarriak dira, baina erabakigarriak emaitza zehatzak lortzeko.
Horren truke, sareek ezein erakundek bakarrik sortu ezin duen zerbait eskaintzen dute: baliabideak, ezagutza eta aukerak gehien behar diren tokietara iristeko aukera. Behar bat sakon ezagutzen duen gizarte-erakunde batek kontratatzeko prest dagoen enpresa batekin egin dezake topo; inork finantzatzen ez duen fasea finantzatzeko prest dagoen fundazio batekin; ebidentzia ematen duen ikertzaile batekin; edo funtzionatzen duena eskalatu dezakeen administrazio batekin. Eta alderantziz ere funtzionatzen du: xededun proiektu bat abiarazi nahi duen enpresa batek gizarte-erakunde batek bakarrik duen errealitatearen ezagutza behar dezake. Topaketa horietako bat bera ere ez dago bermatuta, baina guztiak dira ezinezkoak haiek gertatzeko gunerik ez badago.
Eraldatu: jatorria eta xedea
Eraldatu Euskadin sortu da sinesmen horrekin eta xede zehatz batekin. Bere izenak “eraldatu” esan nahi du, baina bultzatzen dutenek pluralean eta baldintzan juntatzea nahiago dute: beste batzuek eraldatu dezaten laguntzea. Eraldatu topagune bat da —hub bat, ohiko hizkeran—, Euskadiko inpaktu sozial eta ingurumenekoarekiko interes komuna partekatzen duten eta elkar ezagutzeko eta elkarlanean aritzeko gune egonkor bat izatea erabaki duten gizarte-, ekintzailetza-, enpresa-, finantza-, akademia- eta instituzio-esparruetako pertsona eta erakundeentzat.
Bere xedea hitz gutxitan formula daiteke: Euskadiko inpaktu-ekosistemak bere burua ezagutu, konektatu eta lankidetza-aukerak sor ditzan erraztea. Ez du gizarte-esku-hartzeko programa propiorik kudeatzen, eta ez du horretarako asmorik: eremuan hamarkadak daramatzaten erakundeek egiten dute hori, eta ondo egin ere. Ez da finantza-eragilea ere, nahiz eta parte-hartzaileen artean xededun proiektuetara kapitala bideratzen dutenak egon. Bere funtzioa beste bat da: deitzea, aurkeztea, mundu desberdinen arteko elkar-ulertzea erraztea, osagarritasunak identifikatzea eta bestela gertatuko ez liratekeen elkarrizketei denboran eustea.
Eraldatuk lau baliotan oinarritzen du sareko lana. Ekosistema-ikuspegiak abiapuntu du inpaktua eraikuntza kolektiboa dela eta harremanek helburu komun baten alde lankidetzan aritzea ahalbidetzen dutela. Ekarpen-espirituak gaitasunak, ezagutza, harremanak eta denbora xede partekatuaren zerbitzura jartzera gonbidatzen du, emateko eta jasotzeko logikan, lehiaren ordez gehigarritasuna bilatuz. Gardentasun-kulturak zintzotasuna eta ikaskuntza eskatzen ditu, lortutakoa nahiz hobetzeko geratzen dena ikusgai eginez; izan ere, antolakuntza-kultura desberdinen arteko konfiantza dakiguna eta egiten duguna partekatuz eraikitzen da. Azkenik, eraldaketarako orientazioak pertsonengan, erakundeetan eta gizartean benetako aldaketa iraunkorrak bilatzen ditu, zentzu praktikoarekin eta esperimentatzeko ikuspegi batekin; ikuspegi horrek huts egiteko eskubidea onartzen du eta neurketa aldaketaren zerbitzura dagoen tresnatzat hartzen du.
Lan egiteko modua funtzio horri dagokio. Eraldatuk aldizkako topaketak antolatzen ditu, beharrei, lankidetza-aukerei eta esperientzia esanguratsuei buruzko agenda partekatuekin. Topaketen artean, harremanak zaintzen ditu: abiatutako konexioei jarraipena ematen die, aniztasuna handitzen duten eragileak txertatzen ditu eta beste sare batzuekin elkarrizketari eusten dio, Euskadin zein Euskaditik kanpo. Nahita egitura arinarekin jarduten du, balioa parte hartzen duten pertsonek eta haien arteko konexioek sortzen baitute, ez haiek biltzen dituen egiturak.
Eraldatu ekimen gaztea da, esperientzia handiko pertsonez eta erakundeez osatuta egon arren. Gune partekatu gisa, oraindik ez du aldarrikatzeko moduko ibilbiderik edo emaitzarik metatu. Baditu, hala ere, modu egonkorrean lan egiteko borondatea eta irauteko pentsatutako arkitektura juridiko, metodologiko eta harremanezko baten lehen urratsak. Datozen urteetako lanak erakutsiko du noraino iristen den; oraingoz, ilusioz hasten den proiektu bat da.
Eraldatuk Hirugarren Sektore Sozialari egin nahi dion ekarpena
Honaino iritsita, galdetu daiteke Eraldatu bezalako ekimen batek zer ekarpen egin diezaiokeen Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialari. Erantzuna sinesmen argi batetik abiatzen da: inpaktu-ekosistema ezin da gaur egun elkarrizketa honekin lotu ohi diren zirkuituetara mugatu —inpaktu-inbertsioa, filantropia estrategikoa, enpresekiko aliantzak edo finantza-tresna berriak—, horiek garrantzitsuak izan arren. Benetan zabala den ekosistema izan nahi badu, indar handiagoz txertatu behar du Hirugarren Sektore Sozialaren aniztasuna, bereziki erakunde txiki eta ertainena, hamarkadak baitaramatzate gizarte-eraldaketako prozesuei hurbiltasunetik, loturatik eta aldatu nahi diren errealitateen ezagutza zuzenetik eusten.
Lehenik eta behin, topaguneak zabal ditzake sektorearen egitura propioen lekua hartu edo haiek bikoiztu gabe. Bere funtzioa gizarte-erakundeen, enpresen, finantzatzaileen, administrazioen, mundu akademikoaren, ekintzaileen eta inpaktu-ekonomiako beste eragile batzuen arteko gurutzaguneak erraztea litzateke. Baliabideak, hizkuntzak eta aukerak beti eskuragarriak ez diren kanaletatik zirkulatzen dutenean, Eraldatuk zubiak eraiki, kodeak itzuli eta asmo eraldatzaile komun bat duten munduak hurbil ditzake.
Bigarrenik, Hirugarren Sektore Sozialaren ahotsa indartu dezake inpaktuari buruzko elkarrizketan, autoritate propioa duen eragile gisa, eta ez kanpotik datozen metodologien hartzaile gisa. Eskubide-urraketa, bazterketa, diskriminazio, gaixotasun, pobrezia edo mendekotasun egoeretan dauden pertsonei laguntzen dieten erakundeek ezinbesteko ezagutza praktikoa pilatu dute, ekosistemak asko neurtu eta gutxi uler ez dezan, eta balioa aldaketak bizi dituztenengandik urrun defini ez dadin.
Hirugarrenik, Eraldatuk elkarrekikotasun-logika susta dezake. Harremana ez litzateke mugatu behar batzuek baliabideak edo metodoak ekartzera eta besteek jasotzera. Gizarte-erakundeek hurbiltasuna, errealitatearen irakurketa, legitimazio komunitarioa eta aldaketa-prozesu luzeetako esperientzia eskaintzen dituzte; beste eragile batzuek, berriz, finantzaketa, eskalatzeko gaitasuna, ezagutza espezializatua eta lankidetza-modu berriak. Balioa jakintza horiek bi noranzkoetan zirkularaztean dago.
Ekimen berri bat zuhurtziaz har daiteke, batez ere ibilbidea, sare propioak eta nortasun sendoa dituen sektore batean. Horregatik, hain zuzen, Eraldaturen lekua ez da zarata gehiago eragitea edo guneak bikoiztea, baizik eta Euskadin inpaktu-ekosistema zabalago, konektatuago eta pluralago bat eratzen laguntzea. Ekosistema horretan, Hirugarren Sektore Soziala ez litzateke elkarrizketaren ertzetan egongo, ondoen ezagutzen duen horren erdigunean baizik: benetako gizarte-aldaketak nola sortzen, mantentzen eta zaintzen diren.
Zenbait zuhurtzia
Lau zuhurtzia aipatuz ixtea komeni da, zalantzan jarri den inpaktuaren erretorika berean ez erortzeko.
Lehenengoa: sareek ez dute lana ordezkatzen. Eragileak konektatzea posibilitate-baldintza da, ez emaitza. Hemendik urte batzuetara Eraldatuk egindako bilerak eta erraztutako kontaktuak baino ezin baditu erakutsi, bere irizpideen arabera huts egin izango du. Sare baten neurria ez da haren jarduera, hari esker gertatzen dena eta hura gabe gertatuko ez litzatekeena baizik; hau da, inpaktu-proiektu orori eskatzen zaion gehigarritasun-irizpide bera, zehazki.
Bigarrena: pluraltasunak marruskadurak sortzen ditu. Irabazi-asmoa duten eta ez duten erakundeak elkartzen dira gune berean, misio, erritmo eta interes desberdinekin. Gunearen erabilgarritasuna ez datza desberdintasun horiek ezkutatzean, zintzotasunez kudeatzean baizik: non elkarlanean aritu adostea, non ez aitortzea eta alde bakoitzaren independentzia eta nortasuna babestea. Hirugarren Sektore Sozialak ez du bere izaera lausotu behar parte hartzeko; izaera hori da, hain zuzen, egiten duen ekarpena.
Hirugarrena: Euskadik eskala egokia eskaintzen du, mugatua bada ere. Harremanen dentsitateak eta elkarte-kulturak sareak ehuntzea errazten dute: distantziak laburrak dira eta ospeak garrantzia du. Baina arazo askoren kausak eta konponbideak lurraldeaz harago doaz; beraz, euskal sareak beste toki batzuetako sareekin konektatu beharko du.
Laugarrena: berriak ez du lehendik dagoena bikoiztu behar. Euskadiko Hirugarren Sektore Sozialak, urteetan zehar, artikulazio-, ordezkaritza- eta ezagutza partekaturako bere egitura propioak sortu ditu —argitalpen hau bera horren froga da—, eta hasiera txarra litzateke ekosistema-ikuspegia aldarrikatzen duen ekimen batek egitura horiekin gainjartzea edo espazio berengatik lehiatzea. Eraldaturen lekua, baldin badu, osagarria da: sektoreak bere egitura propioetan ez dauden bestelako eragileekin —finantza-, enpresa- eta akademia-eragileekin— topo egin behar duen tokian. Horregatik, lehendik dauden egiturekin lankidetzan aritzea ez da aukera bat, abiapuntua baizik.
Itxiera gisa
2023ko maiatzeko Laburrak gogorarazten zuen inpaktua, azken batean, pertsonen bizitza duintasun, justizia eta jasangarritasun handiagoz alda dadin nola laguntzen dugun —edo nola lagun dezakegun hobeto— jakitean datzala. Hiru urte geroago, hori da oraindik galdera zuzena, eta ez du erantzun indibidualik onartzen.
Eraldatu Euskadin galdera horren inguruan antolatzeko saiakera bat da: inpaktuaren alde leku desberdinetatik lan egiten dutenek elkar topatzeko, elkar ulertzeko eta indarrak batzeko gune bat. Protagonismoa bilatzeko asmorik gabe sortu da, eta ziurtasun batekin: eraldaketa esanguratsuak esku askoren artean eta poliki ehuntzen dira. Lehen urratsa elkar ezagutzea eta topaketa horri denboran eustea da. Partekatutako lanak eta errealitateak esango dute gainerakoa.